Stereotipik davranışlar denince çoğumuzun aklına hemen otizm spektrum bozukluğu (OSB) gelir. El çırpma, dönme, nesne döndürme gibi belirgin tekrarlar… Ancak farkında olmasak da bizler de günlük yaşamda, stresle başa çıkarken ya da duygularımızı düzenlerken çeşitli tekrarlayıcı hareketler sergileriz. Saçla oynamak, sakalı okşamak, diz sallamak, parmak çıtlatmak ya da kalem çevirmek… Aslında hepimiz zaman zaman bir tür “stereotip” yaparız. Bu davranışlar bazı bireylerde sıradan bir alışkanlıkken, bazı bireylerde yoğunluğu ve sürekliliğiyle günlük yaşamı etkileyebilecek boyuta ulaşır.

Bu yazıda, özellikle otizmli bireylerde görülen stereotipik davranışların ne anlama geldiğini, nasıl sınıflandığını, neden ortaya çıktığını ve nasıl müdahale edileceğini inceleyeceğiz.

Stereotipik Davranışlar DSM-5’e Göre Nasıl Tanımlanır?

DSM-5 tanı kriterlerine göre otizm spektrum bozukluğunun temel özelliklerinden biri: “Basmakalıp ya da tekrarlayıcı motor hareketler, nesne kullanımı veya konuşma” biçiminde tanımlanır.

Bu davranışlar bireyin sosyal etkileşimine veya işlevselliğine doğrudan bir katkı sağlamayan, genellikle içsel bir dürtüyle tekrar eden eylemlerden oluşur. Bu yönüyle “kendini uyarıcı davranışlar” (self-stimulatory behavior) olarak da tanımlanır.

Stereotipik davranışlar sadece motor ya da vokal hareketlerle sınırlı değildir. Duyusal sistemin farklı alanlarını da içerecek şekilde çok daha geniş bir yelpazede sınıflandırılabilir:

1. Motor Stereotipiler:

• El çırpma

• Sallanma

• Parmak ucunda yürüme

• Vücut çevirme

2. Vokal Stereotipiler:

• Şarkı söyleme

• Mırıldanma

• Hırlama

• Bağırma

• İşlevsel olmayan konuşmalar, cümle tekrarları

3. Görsel Stereotipiler:

• Işığa uzun süre bakmak

• Parmağını gözlerinin önünde hareket ettirmek

• Göz köşesinden objelere bakmak

4. İşitsel Stereotipiler:

• Kulakları kapatma

• Parmak şıklatma

• Yüksek sesli sesler çıkarma

5. Dokunsal Stereotipiler:

• Cildi ovalama

• Kaşıma

• Tırmalama

• Cildi kemirme

6. Diğer Stereotipiler:

• Nesneleri yalama

• İnsanları koklama

 

Bu davranışların çoğu sosyal bir amaca hizmet etmez, yani bireyin iletişim kurma ya da çevresel bir hedefe ulaşma gibi bir amacı yoktur. Ancak ortaya çıkış nedenleri tamamen rastlantısal da değildir. Yapılan çalışmalar, bu davranışların çoğunun çevresel ya da içsel bazı faktörlerle tetiklendiğini göstermektedir.

Cunningham ve Schreibman (2008), stereotipik davranışların bazı durumlarda kaçınma, dikkat çekme ya da belirli uyaranlardan uzaklaşma amacıyla ortaya çıkabileceğini belirtmiştir. Ancak büyük çoğunlukla bu davranışlar, duyusal uyaran elde etmek amacıyla yapılan ve otomatik pekiştirmeyle sonuçlanan kendini uyarıcı davranışlardır (Hanley, Iwata & McCord, 2003).

 

Meta-Analizden Elde Edilen Müdahale Türleri

2010 yılında Özlem Toper Korkmaz ve İbrahim Halil İken tarafından gerçekleştirilen bir meta-analiz çalışması, 1996 ile 2010 yılları arasında yayımlanmış 18 adet araştırmayı inceleyerek, otizm spektrum bozukluğuna sahip bireylerde stereotipik davranışları azaltmaya yönelik müdahale yöntemlerini sistematik olarak değerlendirmiştir.

Bu çalışmalarda uygulanan yöntemler, bireyin yaşına, stereotipinin türüne ve davranışın işlevine göre çeşitlilik göstermektedir. Ancak genel olarak en çok kullanılan stratejiler şu şekildedir:

• Tepkiyi yarıda kesme ve yönlendirme

• Yanıt engelleme (response blocking)

• Uyaran kontrolü

• Diğer davranışların ayrımlı pekiştirmesi (DRA)

• Bağımlı ve bağımsız pekiştirme

• Kendi kendini yönetme becerileri

• Ayrık denemelerle öğretim (Discrete Trial Training)

• Uyaran eşleştirmesi

• Öncül temelli uygulamalar

• Sabit zamanlı pekiştirme

• Tepkinin bedeli (response cost)

• Tercih edilen nesnelerle dikkat kaydırma

Bu 18 çalışmada vokal ve motor stereotipiler en sık müdahale edilen davranış türleri olmuştur. Uygulamalar arasında hem bireysel beceri öğretimi hem de çevresel düzenlemeler yer alır.

Stereotipik davranışlar, çocuklarımızın dünyayı düzenleme ve hissetme yollarından biri olabilir. Müdahale gerekiyorsa, bunu bilimsel temelli ve şefkatli yollarla yapmak doğru yoldur.

Yazan: Ömer Demir

Kaynakça

Cunningham, A. B., & Schreibman, L. (2008). Stereotypy in autism: The importance of function. Research in Autism Spectrum Disorders, 2(3), 469–479.

Hanley, G. P., Iwata, B. A., & McCord, B. E. (2003). Functional analysis of problem behavior: A review. Journal of Applied Behavior Analysis, 36(2), 147–185.

Toper Korkmaz, Ö., & İken, İ. H. (2010). Otistik çocuklarda görülen stereotipik davranışların azaltılmasına yönelik müdahalelerin etkililiği: Bir meta-analiz çalışması. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(2), 117–133.